Κάποιες από τις συνθήκες αυτές είναι:

• Σεβασμός στην προσωπικότητα και την αξιοπρέπεια του άλλου

   Ο γονιός θα πρέπει να αποδεχτεί το γεγονός ότι τα παιδιά είναι μικρότερα από εμάς , αλλά μαθαίνουμε κι εμείς από εκείνα. Επηρεάζουν με τον τρόπο τους το χαρακτήρα μας, τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας. Για το λόγο αυτό προσπαθούμε να ενθαρρύνουμε την ελεύθερη έκφρασή τους και δεν καταπιέζουμε τη σκέψη και τη γνώμη τους. Είμαστε μαζί τους και όχι απέναντί τους!
 

• Καλλιέργεια εμπιστοσύνης

Μέσα από την ενθάρρυνση και την καλλιέργεια πρωτοβουλιών δείχνουμε ότι εμπιστευόμαστε τα παιδιά και τα θεωρούμε ικανά να πετυχαίνουν στόχους. Είναι σημαντικό να τους δίνουμε χώρο και χρόνο να αναπτυχθούν ακόμα κι αν δεν καλύπτουν τις δικές μας προσδοκίες. Δεν προβαλουμε πάνω τους τους δικούς μας στόχους. Δεν περιμένουμε να πετύχουν ό,τι δεν πετύχαμε εμείς σαν παιδιά!

• Συνεργασία

Μην περιμένετε ένα παιδί να αναπτύξει την πρωτοβουλία και κατ’ επέκταση την αυτοπεποίθησή του αν έχετε την αξίωση να σας ακολουθεί πάντα. Δώστε του κίνητρο να ανακαλύψει τον κόσμο γύρω του και συνεργαστείτε μαζί του, αφήνοντάς το να κάνει και λάθη. Συζητείστε μαζί του τι είναι σωστό και τι λάθος και συνεργαστείτε με σκοπό να βρείτε λύσεις που θα προάγουν την εξέλιξή του ως ισότιμο μέλος μέσα στην οικογένεια. Είστε σύμμαχοι και όχι αντίπαλοι!
 

• Εξατομίκευση

Αποφεύγετε τη σύγκριση του παιδιού σας ή την ταυτισή του με τα αδέλφια του ή τους συνομιλίκους του. Είναι ένα  λάθος που κάνουν πολλοί γονείς στην προσπάθεια τους να πείσουν το παιδί τους να υιοθετήσει μια συμπεριφορά. Υπάρχει κίνδυνος να φορτώσουμε το παιδί με παραπάνω ευθύνες που δεν του αναλογούν. Δώστε χώρο στο παιδί να αναπτύξει την προσωπικότητα, τις ικανότητες και τη δυναμική του. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό και μοναδικό!
 

• Επιβράβευση

Επιβραβεύβουμε την πορεία και την προσπάθεια και όχι απαραίτητα την επίτευξη του στόχου. Είναι σημαντικό για το παιδί να ξέρει ότι οι γονείς του το στηρίζουν στην προσπάθειά του και είναι αρωγοί του ακόμα κι αν αποτύχει. Σε αυτή την περίπτωση ειδικά βρίσκουμε κάτι θετικό να τονίσουμε και προσφέρουμε κίνητρο για να προσπαθήσει ξανά!

• Οριοθέτηση

 Ίσως από τις βασικές αρχές για μια ισορροπημένη οικογενειακή ζωή. Ακούμε, σεβόμαστε, συμμαχούμε με το παιδί αλλά και βάζουμε σαφή όρια στις σχέσεις μας μαζί του. Αν μάθουν από την οικογένεια να οριοθετούνται θα δεχθούν την οριοθέτηση και στο σχολείο και με τους φίλους και με κάθε κοινωνική ομάδα που θα αλληλεπιδράσουν. Ένα παιδί μέσα στα όρια νοιώθει ασφάλεια να αναπτυχθεί. Ένα οριοθετημένο παιδί ξέρει τα όρια των άλλων και μπορεί να επιβάλλει τα δικά του απέναντι στους άλλους! Μη φοβάστε τα όρια …παρέχουν στα παιδιά τη δυνατότητα να αναπτύξουν ολοκληρωμένα την προσωπικότητά τους μέσα σ’ένα περιβάλλον αγάπης και φροντίδας.
 

• Ενεργητική ακρόαση

  Βασική έννοια για την εδραίωση μιας σωστή επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια. Μάθετε να αφιερώνετε χρόνο σε αυτά που σας λένε τα παιδιά σας. Διαθέστε τον εαυτό σας στα παιδιά σας και μην προσποιείστε ότι τα ακούτε. Προσπαθήστε να αντιληφθείτε και να κατανοήσετε το συναίσθημα που κρύβεται στα λόγια τους και δώστε τους να καταλάβουν ότι τα θεωρείτε ικανά να δώσουν μόνα τους τη λύση σε αυτό που τα απασχολεί. Με την ενεργητική ακρόαση ενισχύεται η εμπιστοσύνη και η ειλικρίνια μέσα στην οικογένεια και χτίζουμε τα θεμέλια μιας σωστής επικοινωνίας με τα παιδιά, αποφεύγοντας ενδεχομένως μη φυσιολογικούς τρόπους να τραβήξουν την προσοχή μας, όπως την ανάπτυξη αντικοινωνικής συμπεριφοράς , ζήλιας,απόσυρσης, κ.α.
 
Σ’έναν κόσμο συνεχώς μεταβαλλόμενο, η οικογένεια αποτελεί ένα σταθερό σημείο αναφοράς του παιδιού. Δώστε του τη δυνατότητα να νοιώσει αποδεκτό και ικανό να υπάρχει σε αυτό το σύνολο ως ισότιμο μέλος, αναπτύσσοντάς του την εμπιστοσύνη και την ειλικρίνεια, μέσα από ισορροπημένες και υγιείς σχέσεις με τους γονείς του.

Κατερίνα Σολωμού
Ψυχολόγος- Παιδοψυχολόγος
Συνεργάτιδα του επιστημονικού κέντρου «Αγωγή»

• Να γίνεται συστηματικά (κατ’ επανάληψη)
• Να γίνεται από πρόθεση
• Να υπάρχει ανισορροπία δυνάμεων των εμπλεκομένων
• Να έχει στόχο να πληγώσει κάποιον

Ο πιο ολοκληρωμένος ίσως ορισμός που μπορεί να δοθεί για να περιγράφει η ”ενδοσχολική βία”, ο ”εκφοβισμός” και η ”θυματοποίηση” είναι: η κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους, εντός και εκτός του σχολείου.(Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.)
          Πριν χαρακτηρίσουμε μια συμπεριφορά ως bulling καλό θα ήταν να ξεκαθαρίσουμε τι δεν θεωρείται σχολικός εκφοβισμός: Όταν τα εμπλεκόμενα μέρη είναι ίσης και όχι άνισης δύναμης λόγω αριθμού, κοινωνικής θέσης, κουλτούρας, τότε μιλάμε για σύγκρουση ,ενδεχομένως και βίαιη, αλλά όχι για εκφοβιστική συμπεριφορά. Επίσης όταν παρατηρείται όμοια συναισθηματική αντίδραση, δηλαδή θυμός και από τις δύο πλευρές και όχι όπως στον εκφοβισμό όπου το παιδί-στόχος φοβάται και αδυνατεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Ακόμα μία σύγχυση που δημιουργείται από τα ίδια τα παιδιά είναι η περίπτωση του πειράγματος, όπου οι μαθητές αστειεύονται ο ένας με τον άλλο. Σε αυτές όμως τις περιπτώσεις θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η πλάκα συμβαίνει μεταξύ φίλων ενώ ο εκφοβισμός όχι καθώς και το ότι η πλάκα δεν περιλαμβάνει ένα παιδί που πονάει, φοβάται ή ντρέπεται, συναισθήματα που προκαλεί ο εκφοβισμός.
          Τα χαρακτηριστικά του σχολικού εκφοβισμού έχουν να κάνουν με την πρόθεση που έχει ο θύτης να βλάψει το θύμα με την κυριαρχική επιβολή του πάνω σε αυτό, με την έλλειψη δικαιολογίας για αυτή του τη συμπεριφορά, την επανάληψη αυτής και εντέλει την ικανοποίηση που λαμβάνει ο θύτης από την βλάβη που προκαλεί.
Γενικότερα το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού είναι σύνθετο και στην  εκδήλωσή του συμβάλλει η αλληλεπίδραση ατομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Τα ατομικά χαρακτηριστικά των παιδιών, το οικογενειακό πλαίσιο στο οποίο μεγαλώνουν ,οι διάφορες πλευρές του σχολικού και κοινωνικού περιβάλλοντος αλλά και η προβολή της βίας από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι συνισταμένες που προωθούν αντικοινωνικές συμπεριφορές.
Η ενδοσχολική βία εκδηλώνεται μεταξύ μαθητών και έχει τις εξής μορφές: σωματική, λεκτική, ψυχολογική και κοινωνική: χειρονομίες, σπρωξιές, ξυλοδαρμοί, φραστικές επιθέσεις, προσβολές, εκβιασμούς, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, σεξουαλική παρενόχληση, αποκλεισμός και απομόνωση από παρέες , ομαδικά παιχνίδια και κοινωνικές δραστηριότητες.
Τα στοιχεία διαφόρων ερευνών στην Ελλάδα δείχνουν ότι ένα 10%-15%  των μαθητών πέφτει θύμα διαφόρων μορφών βίας στο σχολικό περιβάλλον, με τα αγόρια να εμπλέκονται συνήθως σε περιστατικά σωματικής βίας σε σύγκριση με τα κορίτσια που περιορίζονται σε περιστατικά λεκτικής. Επίσης ο σχολικός εκφοβισμός ξεκινάει στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, με κορύφωση την εφηβική ηλικία των 11-14 ετών, ενώ στο Λύκειο παρουσιάζεται σχετική ύφεση. Σοκαριστικά είναι τα στοιχεία του 2014 που τοποθετούν την Ελλάδα στην 4η θέση πανευρωπαϊκά στο σχολικό εκφοβισμό ανάμεσα σε 41 χώρες.
Είναι σημαντικό για τους γονείς να μπορούν να αντιληφθούν ότι το παιδί τους έχει πέσει θύμα σχολικού εκφοβισμού οδηγούμενοι από κάποιες ενδείξεις όπως η μειωμένη διάθεσή του ή και η άρνηση να πάει στο σχολείο αλλά και η απροσδόκητη μαθησιακή του πτώση που αποτυπώνεται στους βαθμούς του και τη σχολική του εικόνα. Επίσης η ξαφνική αλλαγή στη συμπεριφορά και τη διάθεσή του αλλά και η παρουσία ψυχοσωματικών προβλημάτων είναι ηχηρή ένδειξη ότι το παιδί ενδεχομένως να χρειάζεται άμεση βοήθεια και υποστήριξη.
Σε αυτή την περίπτωση ο γονιός πρέπει να μπορεί να αναπτύξει ανοιχτή επικοινωνία με το παιδί, να το διαβεβαιώσει ότι δεν ευθύνεται το ίδιο για ό,τι συμβαίνει, να του πει ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν μόνο όταν σπάσει η σιωπή καθώς και να προτείνει στο παιδί πρακτικούς τρόπους αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων. Σημαντικό για τα παιδιά είναι να γνωρίζουν ότι οι γονείς τους νοιάζονται και είναι εκεί για να τα ακούσουν και να τα προστατεύσουν ενώ αν χρειαστεί μπορούν να απευθυνθούν για συμβουλευτική σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας.
Πολύ σημαντική είναι και η συμμετοχή των εκπαιδευτικών στην προσπάθεια καταπολέμησης του φαινομένου, καθώς η επιμόρφωση τους για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση του προβλήματος μπορεί να χτυπήσει την ενδοσχολική βία στη ρίζα της. Από την πρώτη μέρα της σχολικής χρονιάς θα πρέπει να ενημερώνονται τα παιδιά ότι ο εκφοβισμός είναι ευθύνη όλων και δεν θα πρέπει να τον ανέχονται ή να τον ενθαρρύνουν, καθώς και να διδάσκονται τεχνικές διεκδικητικότητας και αυτοπεποίθησης.
Ιδανικότερα θα πρέπει να υπάρχει μια στενή συνεργασία μεταξύ των μαθητών , των εκπαιδευτικών και των γονέων προκειμένου να διασφαλιστεί ένα υγιές σχολικό περιβάλλον που θα προβάλει τη συνεργασία και την ενδυνάμωση των μαθητικών ομάδων με σκοπό την αντιμετώπιση φαινομένων βίας μέσω προγραμμάτων προαγωγής της ψυχικής υγείας των παιδιών.
Οι συνέπειες της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού στα παιδιά είναι σοβαρές και καθοριστικές για την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη και εξέλιξη. Για τον λόγω αυτό η συστηματική πρόληψη και η κατάλληλη αντιμετώπιση κάθε μορφής βίας μέσα στο σχολικό περιβάλλον είναι ζωτικής σημασίας. Ένα σταθερό και ασφαλές σχολείο δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναφαίρετο δικαίωμα κάθε παιδιού και θα πρέπει να καταβάλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια , μέσω στοχευμένων ενεργειών, να το προσφέρουμε απλόχερα. Μόνο με αυτό τον τρόπο θα συμβάλουμε ώστε το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας να αποτελεί μέρος της βιβλιογραφίας και όχι της καθημερινής πραγματικότητας των παιδιών μας.

Κατερίνα Σολωμού
Ψυχολόγος- Παιδοψυχολόγος
Συνεργάτιδα του επιστημονικού κέντρου «Αγωγή»

1 Βρεφική ηλικία (0-2 ετών)
Το παντελώς αδύναμο πλάσμα στον τοκετό , μετά από δύο χρόνια, οδεύει με γοργά βήματα προς την ανεξαρτησία και την ατομική σκέψη και βούληση.

1.1   Βιοσωματική ανάπτυξη
Σε αυτόν τον τομέα κατακτά από τον 11ο μήνα σιγά σιγά και με τον αναπτυξιακό του ρυθμό κάθε παιδί τη δεξιότητα της βάδισης και κατ’επέκταση την πορεία του για ανεξαρτητοποίηση. Αρχίζει να εξερευνά το χώρο και να ικανοποιεί την περιέργεια του προάγοντας με αυτό τον τρόπο τη νοητική του ανάπτυξη.
ΒΑΔΙΣΗ: ορόσημο στη ζωή του παιδιού, ξεκινά περίπου στον 10^ο μήνα που αρχίζει να έρπεται, στον 11^ο συνήθως κάνει τα πρώτα βήματα, στον 14^ο σηκώνεται μόνο του όρθιο και από τον 15^ο μήνα και μετά μπορεί να περπατά μόνο του. Υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές και έτσι άλλα παιδιά κατακτούν αυτά τα στάδια νωρίτερα και άλλα αργότερα.
Σημαντική αναπτυξιακή φάση σε αυτή την ηλικία ο απογαλακτισμός που δίνει στο παιδί την πρωτοβουλία να ορίζει αυτό τον τρόπο επαφής του με την τροφή……….
ΑΠΟΓΑΛΑΚΤΙΣΜΟΣ: περιλαμβάνει διάφορα αναπτυξιακά επιτεύγματα, πρέπει π.χ. το παιδί να μάθει να μη θέλει πλέον να παίρνει την τροφή του θηλάζοντας, να του αρέσει να πίνει με το κουτάλι ή το κύπελλο την τροφή που έπαιρνε πριν θηλάζοντας, να θέλει τη στερεά τροφή, να χρησιμοποιεί τα μέσα λήψης της στερεάς τροφής και διάφορες άλλες δεξιότητες (μάσηση, κατάποση), να τρώει χωρίς να το υποβαστάζουν άλλοι. Η λήψη της στερεάς τροφής μπορεί να αρχίσει ακόμα και από τον 4^ο μήνα (πολύ σημαντική δεξιότητα, πολλά παιδιά συνεχίζουν τα τρώνε αλεσμένη τροφή και σε μεγαλύτερη ηλικία, κάτι που δεν βοηθά την ενδυνάμωση των μυών της στοματικής κοιλότητας και της κινητικότητας της γλώσσας και των χειλιών, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται δυσκολίες στην άρθρωση και την ομιλία).

Στο τέλος αυτής της φάσης και στις αρχές της νηπιακής αρχίζει σιγά σιγά και η εκμάθηση και κατάκτηση του ελέγχου των σφιγκτήρων, πάντα υπολογίζοντας και τον αναπτυξιακό ρυθμό του κάθε παιδιού.
ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΦΙΓΚΤΗΡΩΝ: η απόκτηση αυτής της ικανότητας επειδή περιλαμβάνει την αναστολή διεργασιών που είναι στην αρχή αυτόματες συμβαδίζει με την ωρίμανση του νευρικού συστήματος και είναι αργή. Από τις έρευνες γνωρίζουμε ότι τα 2/3 των παιδιών αποκτούν έλεγχο σφιγκτήρων περίπου δύο χρονών και τα υπόλοιπα αργότερα. Και εδώ, υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές και άλλα παιδιά το κατακτούν νωρίτερα και άλλα αργότερα. Σίγουρα το πλέον βασικό κριτήριο είναι εάν το παιδί έχει κατακτήσει ευκολία στην κινητικότητα, δηλαδή να περπατά μόνο του, να σκαρφαλώνει καθώς και να ανεβαίνει και να κατεβαίνει σκάλες, σε αυτή την περίπτωση είναι σε θέση να ελέγξει την ούρηση και αφόδευση, αφού γνωρίζουμε ότι το νευρικό του σύστημα έχει αναπτυχθεί επαρκώς γι’ αυτό. Πρώιμες και αυστηρές παρεμβάσεις των γονέων για έλεγχο των σφιγκτήρων μεταβάλλουν συχνά τη φυσική λειτουργία της απέκκρισης σε εστία διαμάχης μεταξύ γονέων και παιδιού, ενώ ενδέχεται να προκαλέσουν και σωματικά συμπτώματα στην εντερική λειτουργία του παιδιού (πχ. δυσκοιλιότητα). Οι ενήλικοι επείγονται το παιδί τους να αποκτήσει έλεγχο των σφιγκτήρων το συντομότερο δυνατόν. Η στάση αυτή των γονέων και ο τρόπος που ασκούν το παιδί στη χρήση της τουαλέτας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ψυχολογική ανάπτυξη του παιδιού. Η άκαιρη παρέμβασή τους και η άσκηση πίεσης όταν το παιδί δεν είναι έτοιμο δημιουργούν επιπλοκές στην ψυχολογική ανάπτυξη (μέχρι 3 μένει στεγνό την ημέρα μέχρι τα 4 έχει κατακτήσει και το βραδινό, παιδιά σε αυτή την ηλικία που δεν έχουν καταφέρει τον έλεγχο ή τον αποχωρισμό της πάνας συνήθως έχουν κάποια αναπτυξιακή διαταραχή).

1.2  Γνωστική ανάπτυξη
Μονιμότητα του αντικειμένου (η δυνατότητα να κατανοεί ότι ένα αντικείμενο εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη κι όταν δεν είναι άμεσα αντιληπτό)
Χρησιμοποιεί σύμβολα , τα οποία αντιπροσωπεύουν την εξωτερική πραγματικότητα
Συμβολικό παιχνίδι: ένα κομμάτι ξύλο  γίνεται στα χέρια του αεροπλανάκι
Συμβολική λειτουργία: το βρέφος είναι ικανό σιγά σιγά να σκέφτεται απελευθερωμένο από τη φυσική παρουσία προσώπων , πραγμάτων ή καταστάσεων.
 
1.3  Γλωσσική ανάπτυξη
  Γύρω στο χρόνο αρχίζει να λέει τις πρώτες του κουβεντούλες που αφορούν κυρίως τα πρόσωπα άμεσης φροντίδας (μαμά. Μπαμπά). Προσπαθεί να μιμηθεί λέξεις, ανταποκρίνεται στο ”όχι”. Από αυτό το σημείο και μετά η πρόοδος είναι ραγδαία: Εμφανίζεται ο συγκριτικός λόγος (”γάλα”) μεμονωμένες δηλ. λέξεις που έχουν το νόημα πλήρους πρότασης και προς το τέλος του 2ου χρόνου ο τηλεγραφικός λόγος(ελλιπείς προτάσεις) ”παίζω κούκλ”.
 
1.4  Ανάπτυξη της προσωπικότητας 
  Προσωπικότητα: το ευρύ σύνολο των ατομικών χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά το άτομο με τον κόσμο γύρω του.
  Στη βρεφική και προσχολική ηλικία μιλάμε κυρίως για ιδιοσυγκρασία με χαρακτηρισμούς όπως :Δραστήριος, Συναισθηματικός, Κοινωνικός ,Παρορμητικός.
   Προβλέπονται για αυτή την περίοδο το στάδιο της βασικής εμπιστοσύνης, που αποκτιέται όταν ικανοποιούνται οι βιολογικές και συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού και το στάδιο της αυτονομίας , που σημαίνει ότι το παιδί με τη βάδιση και τον έλεγχο του σώματός του αποκτά τη δυνατότητα προσωπικής επιλογής.

1.5 Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη
Το βρέφος αρχίζει να επικοινωνεί με τα πρόσωπα του περιβάλλοντός του. Ήδη από το τέλος του 2ου μήνα εμφανίζει το κοινωνικό χαμόγελο προς τα οικεία του πρόσωπα.
Κορυφαία κατάκτηση στον τομέα αυτό αποτελεί η εμφάνιση και ανάπτυξη της προσκόλλησης. Δηλαδή την ανάπτυξη του ισχυρού συναισθηματικού δεσμού που αναπτύσσεται μεταξύ του παιδιού και της μητέρας (ή άλλου προσώπου φροντίδας) μεταξύ 5ου και 8ου μήνα. Η προσκόλληση περιλαμβάνει ένα εύρος συμπεριφορών του παιδιού προκειμένου να κρατήσει την εγγύτητα με το πρόσωπο προσκόλλησης.
Ως προς την ποιότητα της προσκόλλησης διακρίνουμε δύο είδη: την ασφαλή όπου το βρέφος επιδιώκει να βρίσκεται κοντά στη μητέρα του και όταν απομακρυνθεί από το οπτικό του πεδίο διαμαρτύρεται αλλά ικανοποιείται όταν επανέλθει και την ανασφαλή προσκόλληση όπου το βρέφος δεν ικανοποιείται με την επανεμφάνιση της μητέρας και δείχνει απόμακρο ή αρνητικό στην αλληλεπίδραση.

2 Νηπιακή/Προσχολική ηλικία (3-6 ετών)
 Οι αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού και οι κατακτήσεις του σε αυτή την αναπτυξιακή περίοδο είναι ίσως ακόμα πιο σημαντικές. Κι αυτό γιατί το παιδί κινείται άνετα στο χώρο, σκέπτεται λογικά, αποκτά φίλος, ρυθμίζει και ελέγχει καλύτερα τα συναισθήματά του, επικοινωνεί γλωσσικά με το περιβάλλον του και ολοκληρώνει σιγά σιγά όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει για να ξεκινήσει το σχολείο.

2.1 Βιοσωματική ανάπτυξη
Διακρίνεται πλέον για την άνεση που κινείται στο χώρο και αυτό είναι εμφανές στο παιχνίδι του αλλά και στη διαμόρφωση της αυτοεικόνας του. Σε αυτή την πρώιμη ηλικία σχηματίζεται και εγκαθιδρύεται ο σωματότυπος του παιδιού.

2.2  Γνωστική ανάπτυξη
Είναι ο τομέας με τις εντυπωσιακότερες αλλαγές.
Χρησιμοποιεί α) προ-έννοιες, β) κατηγοριοποιεί αντικείμενα με βάση τα λειτουργικά τους χαρακτηριστικά και γ) προβαίνει σε συλλογισμούς με τη διαδικασία του αναλογικού συλλογισμού ( π.χ. Ο μπαμπάς φοράει αδιάβροχο άρα έξω βρέχει). Με άλλα λόγια το νήπιο με αυτές τις διαδικασίες βάζει τον κόσμο του σε μία τάξη και να αντιλαμβάνεται ευκολότερα ότι ένα αντικείμενο διατηρεί την ιδιότητά του ακόμα κι όταν επέλθουν εξωτερικές αλλαγές (γνωστική διατήρηση).

2.3  Γλωσσική ανάπτυξη
Ο λόγος του νηπίου μεταβάλλεται τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά-λειτουργικά.
–Αυξάνει το λεξιλόγιό του
-Χρησιμοποιεί μεγαλύτερες προτάσεις
-Θέτει σύντομες ερωτήσεις
-Κατονομάζει οικεία αντικείμενα
-Επαναλαμβάνει τραγουδάκια
Αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του λόγου του είναι ότι έχει εγωκεντρική διάθεση: Συνομιλεί με κάποιον και δε φαίνεται να παίρνει υπόψη του την ύπαρξη ακροατή. Θεωρεί ότι ο ακροατής μπορεί να βλέπει ή να γνωρίζει τα πράγματα που το ίδιο βλέπει ή γνωρίζει.

2.4 Ανάπτυξη της Προσωπικότητας
Υπάρχουν πολλές ατομικές διαφορές που άπτονται της ιδιοσυγκρασίας του κάθε νηπίου για αυτό και το εύρος του τι είναι φυσιολογική συμπεριφορά είναι αρκετά μεγάλο, κάτι που θα πρέπει να γνωρίζουν και να αποδέχονται οι γονείς.
Σε αυτό το ηλικιακό φάσμα αναπτύσσεται η πρωτοβουλία και οπλισμένο με νέες γνωστικές ικανότητες το παιδί οδεύει προς την επίτευξη στόχων επιχειρώντας καινούρια πράγματα.
Μια ακόμα σημαντική κατάκτηση του νηπίου είναι η κατανόηση του φύλου στο οποίο ανήκει. Το παιδί αρχίζει να κατανοεί ότι το φύλο είναι σταθερό χαρακτηριστικό και υιοθετεί σιγά σιγά συμπεριφορές που ταιριάζουν με αυτή του την αντίληψη.

2.5 Ψυχοκοινωνική Ανάπτυξη
Η πλευρά των διαπροσωπικών σχέσεων σημειώνει αξιοσημείωτες αλλαγές. Ποσοτικές και ποιοτικές. Το νήπιο αρχίζει να προσκολλάται και σε άλλους ενήλικες αλλά και συνομηλίκους, σηματοδοτώντας έτσι τις πρώτες φιλίες, αρκετά όμως εύθραυστες και ασταθείς.
Στα 2 με 3 το παιχνίδι είναι κυρίως παράλληλο ενώ μετά τα 4 αποτελεί μια διαπροσωπική δραστηριότητα με συγκεκριμένους ρόλους και σκοπούς, γίνεται δηλ. Συνεργατικό.
Όσον αφορά τον ψυχοκοινωνικό τομέα ένα θέμα που τίθεται στις σχέσεις γονιών -παιδιών είναι οι περιορισμοί και η τιμωρία.
Τιμωρία=όχι δυσανάλογη με την ”παράβαση ” του παιδιού.
Κανόνες/περιορισμοί=όχι υπερβολικοί ,έτσι ώστε η τήρησή τους να είναι σχετικά εύκολη. Γονεϊκή τακτική=επισημαίνουν στο παιδί τις συνέπειες της πράξης του.
Δύο επίσης σημαντικά ορόσημα στην αναπτυξιακή πορεία των παιδιών αποτελεί η διακοπή της πιπίλας καθώς και η μετάβαση του παιδιού στο δικό του δωμάτιο.
ΧΡΗΣΗ ΠΙΠΙΛΑΣ: τα περισσότερα παιδιά μέχρι την ηλικία των 3 ετών σταματούν την χρήση της πιπίλας. Δεν είναι τυχαία η ηλικία αυτή, καθώς τότε περίπου έχει ολοκληρωθεί σημαντικά ένα μεγάλο μέρος της διαμόρφωσης της ομιλίας τους, έτσι και τα ίδια τα παιδιά προτιμούν να μιλούν παρά να έχουν την πιπίλα, κάτι που τα ευχαριστεί γιατί π.χ. χρησιμοποιούν την ομιλία για να μας καλούν, να ζητούν κάτι ή να εξασκούν τον λόγο τους. Οπότε εάν κάποιο παιδί περάσει την ηλικία των τριών πρέπει να παρέμβουμε εμείς και να σταματήσουμε τη χρήση της πιπίλας γιατί διαφορετικά δημιουργούνται διάφορα προβλήματα λόγου και ομιλίας.
ΑΛΛΑΓΗ ΥΠΝΟΔΩΜΑΤΙΟΥ (ΑΠΟ ΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΔΩΜΑΤΙΟ): σε γενικές γραμμές, και όταν δεν συντρέχουν ιδιαίτεροι λόγοι, ένα παιδί τυπικής ανάπτυξης μπορεί να αλλάξει υπνοδωμάτιο από το δωμάτιο των γονέων στο παιδικό, περίπου στην ηλικία του 1^ος έτους: ανάλογα την περίπτωση (εάν υπάρχουν άλλα παιδιά μικρότερα ή μεγαλύτερα σε ηλικία, εάν θηλάζει ακόμα ή όχι, κ.ά. κριτήρια), και όπου αυτό είναι εφικτό, συστήνεται να μην υπερβαίνει τα 2 έτη η διανυκτέρευση του παιδιού στο δωμάτιο των ενηλίκων, ενώ μπορεί αυτό να γίνει και νωρίτερα στη ζωή του παιδιού, ανάλογα με την επιθυμία των γονέων.
Η ύπαρξη ενός περιβάλλοντος πλούσιου σε ψυχοπνευματικά ερεθίσματα είναι σταθερά χρήσιμη για τη νοητική ανάπτυξη του παιδιού. Ακόμη σημαντικότερη, όμως, είναι η ποιότητα των σχέσεων του παιδιού με τους γονείς του, οι οποίοι θα πρέπει να ικανοποιούν τις συναισθηματικές του ανάγκες, να το αποδέχονται και να το φροντίζουν.
Λίγο πριν την αυγή της σχολικής ηλικίας το παιδί έχει κατακτήσει την επίγνωση του εαυτού του και της θέσης του στον κόσμο, αναπτύσσοντας πολυεπίπεδες δεξιότητες αλλά και  απολαμβάνει τη χρήση της φαντασίας του. Σε αυτά τα πρώτα χρόνια της ζωής του η οικογένεια αποτελεί τον βασικό άξονα για την επίτευξη αυτών των αναπτυξιακών στόχων που θα καθορίσουν την αυτοεικόνα και τη θέση του στην κοινωνία, έτοιμο να ανταποκριθεί στις όποιες προκλήσεις συναντήσει μεγαλώνοντας.

Σολωμού Κατερίνα
Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος
Συνεργάτιδα του επιστημονικού κέντρου «Αγωγή»

• Έντονη και συχνή δυσφορία στην καθημερινότητα. Δυσκολία στη διαχείριση καταστάσεων που αφορούν την εύρυθμη λειτουργία των συνηθειών μας.
• Ύπαρξη ενός τραυματικού γεγονότος που δεν μπορούμε να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε, με αποτέλεσμα να μας καθιστά δυσλειτουργικούς (απώλεια προσώπου, σοβαρή ασθένεια, ανεργία).
• Αντιμετώπιση επαναλαμβανόμενων σωματικών συμπτωμάτων( πονοκέφαλοι, πόνοι στο στομάχι κλπ), που δεν εξηγούνται ιατρικά.
• Χρήση ”ουσιών” για τη διαχείριση προβλημάτων (αλκοόλ, φαγητό, κάπνισμα, ναρκωτικές ουσίες).
• Δεν βρίσκουμε ανακούφιση και βοήθεια σε ό,τι κι αν έχουμε στραφεί μέχρι στιγμής όπως η οικογένεια , οι φίλοι ή και άλλες μεθόδους αυτοβοήθειας.
• Όταν το οικογενειακό/φιλικό περιβάλλον μας προτρέπει να επισκεφτούμε έναν ειδικό, καθώς πολλές φορές οι άλλοι γύρω μας αντιλαμβάνονται πιο καθαρά τη δυσκολία μας, ενώ εμείς αδυνατούμε.

Είναι σημαντικό να μη θεωρήσουμε το γεγονός, ότι απευθυνόμαστε σε κάποιον ειδικό, ως σημάδι προσωπικής αδυναμίας ή ανικανότητας, αλλά σαν δώρο στον εαυτό μας και κομμάτι προσφοράς στην προσωπική μας βελτίωση και εξέλιξη.
Όσο νωρίτερα αναζητήσουμε βοήθεια ειδικού, τόσο πιο άμεσα θα μετριαστεί το πρόβλημα και θα επέλθει ψυχική ανακούφιση και αυτοβελτίωση.

Σολωμού Κατερίνα
Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος
Συνεργάτιδα του επιστημονικού κέντρου «αγωγή»