Τηλ. : 2111004545, 6983737705  |  Διεύθυνση : Βασιλέως Γεωργίου 11Α, Πειραιάς

Στάδια ανάπτυξης και εξέλιξης στην προσχολική ηλικία

Στάδια ανάπτυξης και εξέλιξης στην προσχολική ηλικία


 
Από τη γέννηση ενός παιδιού και μέχρι την ηλικία των 5 ετών εξελίσσονται τα πιο σημαντικά στάδια ανάπτυξης τα οποία θα σηματοδοτήσουν τη μετέπειτα εξέλιξη του παιδιού σε διάφορους τομείς. Η οικογένεια αποτελεί έναν βασικό κινητήριο μοχλό αυτής της εξελικτικής πορείας του ατόμου. Είναι γνωστό ωστόσο ότι οι οικογενειακές λειτουργίες και επιδράσεις στο αναπτυσσόμενο άτομο δεν είναι ταυτόσημες αλλά ποικίλλουν τόσο σε ποσότητα/ένταση  όσο και σε είδος. Ο κυριότερος λόγος για την ποικιλία αυτή είναι ότι το παιδί είναι ένας αναπτυσσόμενος οργανισμός που περνά από πολλές φάσεις, καθεμιά από τις οποίες έχει διαφορετικό ρυθμό και διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Οι αναπτυξιακές περίοδοι είναι τέσσερις και έχουν διαφορετικό βαθμό ευαισθησίας στις περιβαλλοντικές επιδράσεις: Βρεφική, νηπιακή, σχολική, εφηβική.
 Η γνώση εκ μέρους των γονιών των χαρακτηριστικών κάθε αναπτυξιακής φάσεις πρόκειται να βοηθήσει τους γονείς και εν γένει όλο το οικογενειακό σύστημα, προκειμένου να επιτευχθεί ισορροπία και λειτουργικότητα στις σχέσεις.
Οι σημαντικότεροι αναπτυξιακοί σταθμοί στη Βρεφική και Νηπιακή ηλικία αναφέρονται σε όλες τις πλευρές της ανάπτυξης: τη βιοσωματική, τη γνωστική/νοητική, τη ψυχοκοινωνική αλλά και την πλευρά της προσωπικότητας.
 
1 Βρεφική ηλικία (0-2 ετών)
Το παντελώς αδύναμο πλάσμα στον τοκετό , μετά από δύο χρόνια, οδεύει με γοργά βήματα προς την ανεξαρτησία και την ατομική σκέψη και βούληση.
 
1.1   Βιοσωματική ανάπτυξη
Σε αυτόν τον τομέα κατακτά από τον 11ο μήνα σιγά σιγά και με τον αναπτυξιακό του ρυθμό κάθε παιδί τη δεξιότητα της βάδισης και κατ’επέκταση την πορεία του για ανεξαρτητοποίηση. Αρχίζει να εξερευνά το χώρο και να ικανοποιεί την περιέργεια του προάγοντας με αυτό τον τρόπο τη νοητική του ανάπτυξη.
ΒΑΔΙΣΗ: ορόσημο στη ζωή του παιδιού, ξεκινά περίπου στον 10ο μήνα που αρχίζει να έρπεται, στον 11ο συνήθως κάνει τα πρώτα βήματα, στον 14ο σηκώνεται μόνο του όρθιο και από τον 15ο μήνα και μετά μπορεί να περπατά μόνο του. Υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές και έτσι άλλα παιδιά κατακτούν αυτά τα στάδια νωρίτερα και άλλα αργότερα.
Σημαντική αναπτυξιακή φάση σε αυτή την ηλικία ο απογαλακτισμός που δίνει στο παιδί την πρωτοβουλία να ορίζει αυτό τον τρόπο επαφής του με την τροφή……….
ΑΠΟΓΑΛΑΚΤΙΣΜΟΣ: περιλαμβάνει διάφορα αναπτυξιακά επιτεύγματα, πρέπει π.χ. το παιδί να μάθει να μη θέλει πλέον να παίρνει την τροφή του θηλάζοντας, να του αρέσει να πίνει με το κουτάλι ή το κύπελλο την τροφή που έπαιρνε πριν θηλάζοντας, να θέλει τη στερεά τροφή, να χρησιμοποιεί τα μέσα λήψης της στερεάς τροφής και διάφορες άλλες δεξιότητες (μάσηση, κατάποση), να τρώει χωρίς να το υποβαστάζουν άλλοι. Η λήψη της στερεάς τροφής μπορεί να αρχίσει ακόμα και από τον 4ο μήνα (πολύ σημαντική δεξιότητα, πολλά παιδιά συνεχίζουν τα τρώνε αλεσμένη τροφή και σε μεγαλύτερη ηλικία, κάτι που δεν βοηθά την ενδυνάμωση των μυών της στοματικής κοιλότητας και της κινητικότητας της γλώσσας και των χειλιών, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται δυσκολίες στην άρθρωση και την ομιλία).
 
Στο τέλος αυτής της φάσης και στις αρχές της νηπιακής αρχίζει σιγά σιγά και η εκμάθηση και κατάκτηση του ελέγχου των σφιγκτήρων, πάντα υπολογίζοντας και τον αναπτυξιακό ρυθμό του κάθε παιδιού.
ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΦΙΓΚΤΗΡΩΝ: η απόκτηση αυτής της ικανότητας επειδή περιλαμβάνει την αναστολή διεργασιών που είναι στην αρχή αυτόματες συμβαδίζει με την ωρίμανση του νευρικού συστήματος και είναι αργή. Από τις έρευνες γνωρίζουμε ότι τα 2/3 των παιδιών αποκτούν έλεγχο σφιγκτήρων περίπου δύο χρονών και τα υπόλοιπα αργότερα. Και εδώ, υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές και άλλα παιδιά το κατακτούν νωρίτερα και άλλα αργότερα. Σίγουρα το πλέον βασικό κριτήριο είναι εάν το παιδί έχει κατακτήσει ευκολία στην κινητικότητα, δηλαδή να περπατά μόνο του, να σκαρφαλώνει καθώς και να ανεβαίνει και να κατεβαίνει σκάλες, σε αυτή την περίπτωση είναι σε θέση να ελέγξει την ούρηση και αφόδευση, αφού γνωρίζουμε ότι το νευρικό του σύστημα έχει αναπτυχθεί επαρκώς γι’ αυτό. Πρώιμες και αυστηρές παρεμβάσεις των γονέων για έλεγχο των σφιγκτήρων μεταβάλλουν συχνά τη φυσική λειτουργία της απέκκρισης σε εστία διαμάχης μεταξύ γονέων και παιδιού, ενώ ενδέχεται να προκαλέσουν και σωματικά συμπτώματα στην εντερική λειτουργία του παιδιού (πχ. δυσκοιλιότητα). Οι ενήλικοι επείγονται το παιδί τους να αποκτήσει έλεγχο των σφιγκτήρων το συντομότερο δυνατόν. Η στάση αυτή των γονέων και ο τρόπος που ασκούν το παιδί στη χρήση της τουαλέτας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ψυχολογική ανάπτυξη του παιδιού. Η άκαιρη παρέμβασή τους και η άσκηση πίεσης όταν το παιδί δεν είναι έτοιμο δημιουργούν επιπλοκές στην ψυχολογική ανάπτυξη (μέχρι 3 μένει στεγνό την ημέρα μέχρι τα 4 έχει κατακτήσει και το βραδινό, παιδιά σε αυτή την ηλικία που δεν έχουν καταφέρει τον έλεγχο ή τον αποχωρισμό της πάνας συνήθως έχουν κάποια αναπτυξιακή διαταραχή).
 
1.2  Γνωστική ανάπτυξη
Μονιμότητα του αντικειμένου (η δυνατότητα να κατανοεί ότι ένα αντικείμενο εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη κι όταν δεν είναι άμεσα αντιληπτό)
Χρησιμοποιεί σύμβολα , τα οποία αντιπροσωπεύουν την εξωτερική πραγματικότητα
Συμβολικό παιχνίδι: ένα κομμάτι ξύλο  γίνεται στα χέρια του αεροπλανάκι
Συμβολική λειτουργία: το βρέφος είναι ικανό σιγά σιγά να σκέφτεται απελευθερωμένο από τη φυσική παρουσία προσώπων , πραγμάτων ή καταστάσεων.
 
1.3  Γλωσσική ανάπτυξη
  Γύρω στο χρόνο αρχίζει να λέει τις πρώτες του κουβεντούλες που αφορούν κυρίως τα πρόσωπα άμεσης φροντίδας (μαμά. Μπαμπά). Προσπαθεί να μιμηθεί λέξεις, ανταποκρίνεται στο ”όχι”. Από αυτό το σημείο και μετά η πρόοδος είναι ραγδαία: Εμφανίζεται ο συγκριτικός λόγος (”γάλα”) μεμονωμένες δηλ. λέξεις που έχουν το νόημα πλήρους πρότασης και προς το τέλος του 2ου χρόνου ο τηλεγραφικός λόγος(ελλιπείς προτάσεις) ”παίζω κούκλ”.
 
1.4  Ανάπτυξη της προσωπικότητας 
  Προσωπικότητα: το ευρύ σύνολο των ατομικών χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά το άτομο με τον κόσμο γύρω του.
  Στη βρεφική και προσχολική ηλικία μιλάμε κυρίως για ιδιοσυγκρασία με χαρακτηρισμούς όπως :Δραστήριος, Συναισθηματικός, Κοινωνικός ,Παρορμητικός.
   Προβλέπονται για αυτή την περίοδο το στάδιο της βασικής εμπιστοσύνης, που αποκτιέται όταν ικανοποιούνται οι βιολογικές και συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού και το στάδιο της αυτονομίας , που σημαίνει ότι το παιδί με τη βάδιση και τον έλεγχο του σώματός του αποκτά τη δυνατότητα προσωπικής επιλογής.
 
1.5 Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη
Το βρέφος αρχίζει να επικοινωνεί με τα πρόσωπα του περιβάλλοντός του. Ήδη από το τέλος του 2ου μήνα εμφανίζει το κοινωνικό χαμόγελο προς τα οικεία του πρόσωπα.
Κορυφαία κατάκτηση στον τομέα αυτό αποτελεί η εμφάνιση και ανάπτυξη της προσκόλλησης. Δηλαδή την ανάπτυξη του ισχυρού συναισθηματικού δεσμού που αναπτύσσεται μεταξύ του παιδιού και της μητέρας (ή άλλου προσώπου φροντίδας) μεταξύ 5ου και 8ου μήνα. Η προσκόλληση περιλαμβάνει ένα εύρος συμπεριφορών του παιδιού προκειμένου να κρατήσει την εγγύτητα με το πρόσωπο προσκόλλησης.
Ως προς την ποιότητα της προσκόλλησης διακρίνουμε δύο είδη: την ασφαλή όπου το βρέφος επιδιώκει να βρίσκεται κοντά στη μητέρα του και όταν απομακρυνθεί από το οπτικό του πεδίο διαμαρτύρεται αλλά ικανοποιείται όταν επανέλθει και την ανασφαλή προσκόλληση όπου το βρέφος δεν ικανοποιείται με την επανεμφάνιση της μητέρας και δείχνει απόμακρο ή αρνητικό στην αλληλεπίδραση.
 
2 Νηπιακή/Προσχολική ηλικία (3-6 ετών)
 Οι αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού και οι κατακτήσεις του σε αυτή την αναπτυξιακή περίοδο είναι ίσως ακόμα πιο σημαντικές. Κι αυτό γιατί το παιδί κινείται άνετα στο χώρο, σκέπτεται λογικά, αποκτά φίλος, ρυθμίζει και ελέγχει καλύτερα τα συναισθήματά του, επικοινωνεί γλωσσικά με το περιβάλλον του και ολοκληρώνει σιγά σιγά όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει για να ξεκινήσει το σχολείο.
 
2.1 Βιοσωματική ανάπτυξη
Διακρίνεται πλέον για την άνεση που κινείται στο χώρο και αυτό είναι εμφανές στο παιχνίδι του αλλά και στη διαμόρφωση της αυτοεικόνας του. Σε αυτή την πρώιμη ηλικία σχηματίζεται και εγκαθιδρύεται ο σωματότυπος του παιδιού.
 
2.2  Γνωστική ανάπτυξη
Είναι ο τομέας με τις εντυπωσιακότερες αλλαγές.
Χρησιμοποιεί α) προ-έννοιες, β) κατηγοριοποιεί αντικείμενα με βάση τα λειτουργικά τους χαρακτηριστικά και γ) προβαίνει σε συλλογισμούς με τη διαδικασία του αναλογικού συλλογισμού ( π.χ. Ο μπαμπάς φοράει αδιάβροχο άρα έξω βρέχει). Με άλλα λόγια το νήπιο με αυτές τις διαδικασίες βάζει τον κόσμο του σε μία τάξη και να αντιλαμβάνεται ευκολότερα ότι ένα αντικείμενο διατηρεί την ιδιότητά του ακόμα κι όταν επέλθουν εξωτερικές αλλαγές (γνωστική διατήρηση).
 
2.3  Γλωσσική ανάπτυξη
Ο λόγος του νηπίου μεταβάλλεται τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά-λειτουργικά.
Αυξάνει το λεξιλόγιό του
-Χρησιμοποιεί μεγαλύτερες προτάσεις
-Θέτει σύντομες ερωτήσεις
-Κατονομάζει οικεία αντικείμενα
-Επαναλαμβάνει τραγουδάκια
Αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του λόγου του είναι ότι έχει εγωκεντρική διάθεση: Συνομιλεί με κάποιον και δε φαίνεται να παίρνει υπόψη του την ύπαρξη ακροατή. Θεωρεί ότι ο ακροατής μπορεί να βλέπει ή να γνωρίζει τα πράγματα που το ίδιο βλέπει ή γνωρίζει.
 
2.4 Ανάπτυξη της Προσωπικότητας
Υπάρχουν πολλές ατομικές διαφορές που άπτονται της ιδιοσυγκρασίας του κάθε νηπίου για αυτό και το εύρος του τι είναι φυσιολογική συμπεριφορά είναι αρκετά μεγάλο, κάτι που θα πρέπει να γνωρίζουν και να αποδέχονται οι γονείς.
Σε αυτό το ηλικιακό φάσμα αναπτύσσεται η πρωτοβουλία και οπλισμένο με νέες γνωστικές ικανότητες το παιδί οδεύει προς την επίτευξη στόχων επιχειρώντας καινούρια πράγματα.
Μια ακόμα σημαντική κατάκτηση του νηπίου είναι η κατανόηση του φύλου στο οποίο ανήκει. Το παιδί αρχίζει να κατανοεί ότι το φύλο είναι σταθερό χαρακτηριστικό και υιοθετεί σιγά σιγά συμπεριφορές που ταιριάζουν με αυτή του την αντίληψη.
 
2.5 Ψυχοκοινωνική Ανάπτυξη
Η πλευρά των διαπροσωπικών σχέσεων σημειώνει αξιοσημείωτες αλλαγές. Ποσοτικές και ποιοτικές. Το νήπιο αρχίζει να προσκολλάται και σε άλλους ενήλικες αλλά και συνομηλίκους, σηματοδοτώντας έτσι τις πρώτες φιλίες, αρκετά όμως εύθραυστες και ασταθείς.
Στα 2 με 3 το παιχνίδι είναι κυρίως παράλληλο ενώ μετά τα 4 αποτελεί μια διαπροσωπική δραστηριότητα με συγκεκριμένους ρόλους και σκοπούς, γίνεται δηλ. Συνεργατικό.
Όσον αφορά τον ψυχοκοινωνικό τομέα ένα θέμα που τίθεται στις σχέσεις γονιών -παιδιών είναι οι περιορισμοί και η τιμωρία.
Τιμωρία=όχι δυσανάλογη με την ”παράβαση ” του παιδιού.
Κανόνες/περιορισμοί=όχι υπερβολικοί ,έτσι ώστε η τήρησή τους να είναι σχετικά εύκολη. Γονεϊκή τακτική=επισημαίνουν στο παιδί τις συνέπειες της πράξης του.
Δύο επίσης σημαντικά ορόσημα στην αναπτυξιακή πορεία των παιδιών αποτελεί η διακοπή της πιπίλας καθώς και η μετάβαση του παιδιού στο δικό του δωμάτιο.
ΧΡΗΣΗ ΠΙΠΙΛΑΣ: τα περισσότερα παιδιά μέχρι την ηλικία των 3 ετών σταματούν την χρήση της πιπίλας. Δεν είναι τυχαία η ηλικία αυτή, καθώς τότε περίπου έχει ολοκληρωθεί σημαντικά ένα μεγάλο μέρος της διαμόρφωσης της ομιλίας τους, έτσι και τα ίδια τα παιδιά προτιμούν να μιλούν παρά να έχουν την πιπίλα, κάτι που τα ευχαριστεί γιατί π.χ. χρησιμοποιούν την ομιλία για να μας καλούν, να ζητούν κάτι ή να εξασκούν τον λόγο τους. Οπότε εάν κάποιο παιδί περάσει την ηλικία των τριών πρέπει να παρέμβουμε εμείς και να σταματήσουμε τη χρήση της πιπίλας γιατί διαφορετικά δημιουργούνται διάφορα προβλήματα λόγου και ομιλίας.
ΑΛΛΑΓΗ ΥΠΝΟΔΩΜΑΤΙΟΥ (ΑΠΟ ΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΔΩΜΑΤΙΟ): σε γενικές γραμμές, και όταν δεν συντρέχουν ιδιαίτεροι λόγοι, ένα παιδί τυπικής ανάπτυξης μπορεί να αλλάξει υπνοδωμάτιο από το δωμάτιο των γονέων στο παιδικό, περίπου στην ηλικία του 1ος έτους: ανάλογα την περίπτωση (εάν υπάρχουν άλλα παιδιά μικρότερα ή μεγαλύτερα σε ηλικία, εάν θηλάζει ακόμα ή όχι, κ.ά. κριτήρια), και όπου αυτό είναι εφικτό, συστήνεται να μην υπερβαίνει τα 2 έτη η διανυκτέρευση του παιδιού στο δωμάτιο των ενηλίκων, ενώ μπορεί αυτό να γίνει και νωρίτερα στη ζωή του παιδιού, ανάλογα με την επιθυμία των γονέων.
Η ύπαρξη ενός περιβάλλοντος πλούσιου σε ψυχοπνευματικά ερεθίσματα είναι σταθερά χρήσιμη για τη νοητική ανάπτυξη του παιδιού. Ακόμη σημαντικότερη, όμως, είναι η ποιότητα των σχέσεων του παιδιού με τους γονείς του, οι οποίοι θα πρέπει να ικανοποιούν τις συναισθηματικές του ανάγκες, να το αποδέχονται και να το φροντίζουν.
Λίγο πριν την αυγή της σχολικής ηλικίας το παιδί έχει κατακτήσει την επίγνωση του εαυτού του και της θέσης του στον κόσμο, αναπτύσσοντας πολυεπίπεδες δεξιότητες αλλά και  απολαμβάνει τη χρήση της φαντασίας του. Σε αυτά τα πρώτα χρόνια της ζωής του η οικογένεια αποτελεί τον βασικό άξονα για την επίτευξη αυτών των αναπτυξιακών στόχων που θα καθορίσουν την αυτοεικόνα και τη θέση του στην κοινωνία, έτοιμο να ανταποκριθεί στις όποιες προκλήσεις συναντήσει μεγαλώνοντας.
 
Σολωμού Κατερίνα
Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος
Συνεργάτιδα του επιστημονικού κέντρου «Αγωγή»